Tatlı Patates Nedir Yetiştiriciliği ve Üretimi Nasıl Yapılır

Familya: Convolvulaceae
Cins: Ipomoea
Tür: I. batatas (L.) Lam.
Syn.: Ipomoea fastigiata Choisy
Türkçe: Tatlı patates

 

1. Ekonomik Önemi, Anavatanı ve Yayılma Alanları

 

Tatlı patates ülkemizde çok az tanınan ve sadece bazı meraklı bazı kişilerce sofralık, aynı
zamanda da süs bitkisi şeklinde değerlendirilen tek yıllık, bir sebzedir. Tatlı patatesin
Türkiye’ye Kıbrıs’tan 1930’lu yıllarda geldiği sanılmaktadır. Ülkemizdeki üretimi ekonomik bir
değer ifade etmemektedir.

 

Tatlı patatesin anavatanı Amerika’dır. Özellikle Meksika’nın tatlı patatesin gen merkezi
olduğu, buradan Avrupa ve Asya’ya daha sonrada Afrika’ya yayıldığı bilinmektedir. Bu gün
Afrika ve Asya ülkelerinin çoğunda yaygın olarak yetiştirilerek tüketilmektedir. Mc Collum
(1968) tatlı patatesin 300 yıldır Virginia’da yetiştirildiğini ve bu bitkinin orta ve güney
Amerikadan, İspanyollar kanalıyla dünyaya yayıldığını bildirmektedir. Tatlı patates yumruları
%27 oranında karbonhidrat içerir ve tatlı patateste şeker oranı % 4.2 civarındadır. 100 g tatlı
patates 85-125 arasında kalori verir.

 

2. Dünya ve Türkiye’de Üretim Durumu

 

Dünyada tatlı patates üretim değeri (2016 yılı)

 

 

Halen dünyanın tropik, sub-tropik ve ılıman bölgelerinde yer alan 100 den fazla ülkede yetiştirilmektedir. Tatlı patatesin Türkiye’ye muhtemelen 19. yüzyılın ikinci yarısı ile 20.yüzyılın başlarında Kıbrıs üzerinden girdiği tahmin edilmektedir. Ülkemizde Hatay merkez ilçe ile İskenderun ve Yayladağ ilçelerine bağlı köylerde üretimi yapılmaktadır. Ayrıca Adana’da az da olsa yetiştiriciliği yapılmaktadır.

 

3. Kullanım alanları

 

Oldukça zengin ve dengeli besin içeriği nedeniyle az gelişmiş ülkelerde yetersiz ve dengesiz beslenme sorunlarını azaltmak için tatlı patatesin üretim ve tüketiminin artırılması yönünde çok sayıda proje yürütülmektedir. Başta ABD ve Japonya olmak üzere gelişmiş ülkelerde ise fonksiyonel bir gıda olarak tüketimi önerilmekte ve yaygınlaşmaktadır. Tatlı patatesin hem yeşil aksamı hem de depo kökleri insan ve hayvan beslenmesinde kullanılmaktadır.

 

Depo kökler,

 

Haşlanmak, fırınlanmak veya kızartılmak suretiyle tüketilebilmekte; çeşitli yemekler
yapılmaktadır.
Püre veya un haline getirilerek makarna, pasta, börek, tatlı vb yapımında kullanılmaktadır.
Tatlı patatesten konserve yapılmakta, dilimlenmiş, doğranmış veya püre halinde
dondurulmuş gıda olarak da pazarlanmaktadır,
Meşrubat ve alkollü içkilerin yapımında kullanılmaktadır
Ayrıca gerek depo kökleri gerekse yapraklarından alınan ekstraktlar doğal gıda boyası olarak
kullanılmaktadır.

 

Tatlıpatates yeşil aksamı (yaprak ve taze sürgünleri);

 

Yeşil sebze olarak,
Çorba yapımında,
Çay olarak,
Kurutulup öğütülmek suretiyle çeşitli gıdalara katkı veya baharat olarak kullanılmaktadır.

 

Hayvan beslenmesinde;

 

Depo kökleri, taze olarak veya kurutulduktan sonra kümes hayvanları, domuz, büyük ve
küçükbaş hayvan beslenmesinde yaygın olarak kullanılmaktadır
Pirleri, yeşil veya kurutulmak suretiyle veya silaj yapılarak hayvan yemi olarak kullanılmakta,
bu şekilde bitkinin bütün kısımları değerlendirilmektedir.

 

Sanayi hammaddesi olarak;

 

Nişasta kaynağı olarak,
Alkol üretiminde,
Gıda sanayinde (meşrubat, konserve, un vb.).
Depo Köklerinin İçeriği
Depo kökleri %30 civarında kuru madde içeriğine sahip olup, toplam kuru madde içerisinde
ortalama %70-75 nişasta, %10-14 şekerler, %4-7 oranında protein bulunmaktadır. Ayrıca
tatlıpatates depo kökleri Karoten (provitamin A), Askorbik asit (vitamin C) ve B vitamini
kompleksi, E vitamini açısından mükemmel bir kaynak durumundadır.

 

5. Morfolojik Özellikleri

 

Kök

 

Tatlı patatesin kökleri büyük ölçüde toprağın 30-40 cm derinliğinde yayılmışlardır. Bitki çok
miktarda kök meydana getirir. Kazık kökleride çok dallanmış olup yer yer depo kök haline
gelerek tatlı patatesin yenilen kısmı olan patatesini oluşturur. Bazen bu kazık kökler kök
uzunluğu boyunca kalınlaşarak depo halini aldıkları halde yumru oluşturmazlar. Depo kök
haline gelmiş bu kazık kökler, üzerinde bol miktarda saçak kökler taşırlar.

 

Gövde

 

Tatlı patates gövdesi otsu ve sürüngen yapıda olup toprak üzerinde bir bitkiden çıkarak
gelişen uzun dallar halindedir. Uygun şartlar oluştuğunda bir bitki 3-6 m boyunda birkaç
daldan oluşan bir gövde meydana getirir. Bitki sürekli olarak büyüme yeteneğine sahiptir. Bu
özelliği bitkiye iki avantaj kazandırır. Bunlardan birincisi gövde parçaları alınarak bitkinin
çelikle vegetatif olarak üretilmesi mümkün olur ve bitkiden 60-80 adet veya daha fazla çelik
elde edilebilir. Bu özellik üretim maliyetini düşürür. İkinci avantaj ise vegetatif üretim
sayesinde çeşit muhafazasında sorun yaşanmaz. Ayrıca bitki bu özelliği nedeniyle tarla
yüzeyini tamamen kaplayarak yabancı otların gelişmesine imkan vermez. Bu özellik aynı
zamanda kendinden sonraki bitkiler için iyi bir arla bırakmasını sağlar.

 

Yaprak

 

Tatlı patates bitkisi toprak üzerinde sürünerek uzanan ve çok dallanan gövdesi üzerinde her
nodyumdan bir adet 15-20 cm uzunluğunda kuvvetli bir yaprak sapı ve sapın uç kısmında
yukarıya doğru bakan, yuvarlak şekilli kenarları dişli yapıda bir yaprak meydana getirir.
Yapraklar koyu yeşil renkli olup yaprak yüzeyleri tüysüz ve parlaktır. Bitki meydana getirdiği yapraklarla toprak yüzeyini tamamen örter. Her yaprak koltuğunda uyuyan bir göz bulunur.
Sürgünün ucu herhangi bir şeklide zarar görür veya koparılırsa yaprak koltuklarında uyuyan
gözlerde zarar gören uç kısma en yakın göz uyanarak sürgünün gelişmesine devam etmesini sağlar. Bitkinin yaprakları çok iyi bir hayvan yemi materyalidir.

 

 

 

Çiçek

 

Bitki belli bir sıcaklık toplamı olmadan çiçek meydana getirmez. Çiçekleri beyaz veya mor
renkli taç yapraklara sahiptir ve birkaç tanesi bir salkım halinde bulunur. Patlıcan çiçeklerine
çok benzer. Taç yapraklar birbirlerine bir perde ile bağlanmıştır. Tohum bağlarsa da üretimi
vegetatif yolla yapılabildiği için tohumları ıslah çalışmaları dışında kullanılmaz

 

6. Tohum ve çimlenme özellikleri

 

Çiçekler daha sonra meyveyi geliştirerek koyu renkli köşeli yapıdaki tohumlarını oluştururlar.
Tohumlar çimlenmelerini 4-5 yıl korurlar. Yetiştiricilik açısından önem taşımazlar.

 

7. Yetiştirilme istekleri

 

İklim isteği

 

Tatlı patates iklim istekleri bakımından seçici bir bitkidir. Ilık, sıcak, subtropik ve tropik
iklimlerde yetiştirilir. Bitkinin yumru oluşturması için 175 günlük donsuz geçen bir yetiştirme
periyoduna ihtiyaç vardır. Bu süre erkenci çeşitlerde 120 güne kadar düşebilir. Yetiştirmenin
başarılı olabilmesi için gece sıcaklıklarının 18-20 °C olması istenir. Bu şartları sağlamayan
yerlerde bitki gelişmesi olsada yumru oluşumu olmaz. Ülkemizde sadece bu şartları taşıyan
belli yörelerde (Güney Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu bölgesinin önemli bir kısmında
yetiştirilebilir.)

 

Toprak isteği

 

Tatlı patates üretimi için en uygun topraklar kumlu topraklardır. Tatlı patates yetiştirilecek
toprağın iyi derene edilmiş olması istenir. Optimal toprak pH’sı 5.3 ile 6.7 arasındaki
değerlerdir. Tatlı patates yetiştiriciliğinde ön bitki olarak tahıllar tercih edilmelidir.
Yüksek verim almak için iyi direne edilmiş kumlu topraklar daha uygundur.

 

8. Yetiştirme Şekli

 

Toprak hazırlığı, ekim, dikim ve bakım işleri

 

Tatlı patates üç şekilde üretilir:

 

Yumruları ile üretim
Köklü sürgünleri ile üretim
Çelikleri ile üretim

 

Her üç üretim şeklide pratikte uygulanır. Uygulanan bu üç üretim şeklininde de gübreleme ve
tarlanın sürülmesi işlemleri aynıdır.

 

Tatlı patates yetiştirilecek tarla 25-30 cm derinliği geçmeyecek şekilde sürülür. Derin
sürümlerde kökler derinlere giderek yumru oluşturmazlar. Sürümlerden sonra dekara 10-12
kg N, 10 kg P2O5 ve 10-12 kg K2o gelecek şekilde yapay gübre Disk-Harrow altına olmak
üzere toprağa verilir. Böylece toprak hazırlığı ve gübreleme yapılmış olur. Daha sonra
yapılacak yetiştirme şekline göre toprak ekime veya dikime hazırlanır.

 

Yumruları İle Tatlı Patates Üretimi:

 

Bu üretim şeklinde tatlı patates yumruları veya üzerinde en az 2-3 gözü bulunan, kesilerek
parçalar haline getirilmiş tatlı patates parçaları üretim materyali olarak kullanılır. Tavlı olarak
işlenmiş ve gübrelenmiş toprakta sıra araları 80-100 cm olacak şekilde karıklar açılır. Dikim
bu karıkların boyun noktalarına ve tavlı toprağa yapılır. Sıra üzerinde, çeşit özelliğine bağlı
olarak 40-50 cm mesafe bırakılır. 6-8 cm derinliğe ocak şeklinde ve her ocağa bir adet küçük
patates veya parça tatlı patates gelecek şekilde dikim yapılır. Eğer patatesler kesilerek
parçalara ayrılmış ise yumuşak çürüklüğün yumru parçalarında zarar yapmaması için parçalar
ekim öncesinde meşe kömürü tozuna batırılır. Tatlı patates sıcağı seven bir bitki oluşu
nedeniyle çok aceleci olmamak, toprak sıcaklığının 18-20 °C olmasını beklemek yararlı olur.
Bu şartlarda dikilen patatesler dikimden 7-10 gün sonra toprak yüzüne çıkarak hızlı bir
şekilde gelişmeye başlarlar. Bitkiler toprak üzerinde dallanmaya başlamadan bir defaya
mahsus olmak üzere çapalanırlar. Esasen, daha sonra bitkiler dallanarak yayılacaklarından
çapa yapma imkanı ortadan kalkar.

 

Daha sonraki dönemde düzenli sulamala ve dekara 7-8 kg saf azot verilmesinin dışında
herhangi bir işlem yapılmaz. Bitkinin ülkemizde zarar yapan herhangi bir hastalığı veya
önemli bir zararlısı yoktur. Tatlı patates bitkileri hızla gelişerek yeni dallar meydana getirerek
toprak yüzünü tamamen örterler. Böylece tarlada hiçbir yabani otun gelişmesine imkan
vermezler, iyi bir yabancı ot kontrolü de yapılmış olur.

 

Sonbaharda yumruların olgunlaştığı, yaprakların yeşil renkten kızıl kahve rengine dönmesi ile
anlaşılır. Bu dönemde tarlanın birkaç yerinden söküm yapılarak yumruların yeterli büyüklüğe
ulaşıp ulaşmadığı belirlenir ve buna göre hasada karar verilir. Hasadın gecikmesi yumruların
irileşmelerine olumlu etki yapmakla birlikte hasat çok gecikirse yumrularda kalite kayıpları
başlar, yumrular iç boşaltırlar ve koflaşırlar. Bu nedenle hasadın zamanında yapılması
gereklidir.

 

Hasat pullukla veya elle yapılabilir. Pullukla hasat da sürüm yapılarak toprak yüzüne çıkan
yumrular toplanır. Elle hasat yapmak yüksek maliyetli bir işlem olduğu için ve geniş alanlarda
uygulama imkanı bulunmadığından pek kullanılmaz.

 

Köklü Sürgünleri İle Tatlı Patates Üretimi:

 

Bu metodla yetiştirme yapılabilmesi için önce köklü sürgünlerin üretilmesi gerekir. Bunun için
daha önceden ayrılmış bulunan tatlı patatesler bir ılık yastık içine yere yatay olarak toprağın
10-12 cm derinliğine birbirinden 30-40 cm sıra arası, 10-15 cm sıra üzeri mesafelerle
dikilirler. Bu patateslerin her birinde en az patates üzerindeki göz sayısı kadar sürgün
meydana gelir ve bu sürgünler gözün hemen üzerinden itibaren köklenirler. Havaların soğuk
olduğu ve son riskinin bulunduğu dönemde yastık içinde gelişen bu köklü sürgünler don riski
ortadan kalkıncaya kadar bekletilir. Toprak dikim sıcaklığına ulaşınca (18-20 °C) sürgünler patates yumrularından ayrılarak daha önceki yöntemde belirtildiği şekilde hazırlanan
karıkların boyun noktalarına çapa ile dikilir. Can suyu verilir. Bu yöntemle yetiştirmede toprak
tavı çok önemli değildir. Dikimde kullanılan sıra arası ve sıra üzeri mesafeler aynıdır. Bu
şekilde dikilen köklü tatlı patates sürgünleri hemen gelişmeye başlarlar. Bitki gelişmesine
bağlı olarak 2. Veya 3. Sulamadan sonra bir çapalama yapılır. Çapa öncesinde dekara 7-8 kg
saf azot verilir. Bitkinin gelişme ve hasat dönemindeki bütün işlemler birinci üretim şeklinde
olduğu gibi sürdürülür. Bu yöntemde, diğer iki yönteme göre erkencilik sağlanır.

 

 

 

Çelikleri İle Tatlı Patates Üretimi:

 

En çok kullanılan üretim yöntemlerinden birisidir. Bu yöntemle üretimde kullanılan üretim
materyali olan çeliklerin üretimi için diğer yöntemle üretimde kullanılan üretim materyali
olan çeliklerin üretimi için diğer yöntemlerde olduğu kadar patates materyaline gereksinim
duyulmaz. Ancak bu yöntemde hasadın 10-15 gün gecikmesi gibi bir sakınca vardır. Çeliklerin
köklenerek gelişmesi için kullanılan bu zaman bu metodun en önemli sakıncasını oluşturur.

 

 

Bu yöntemde sadece bir yumrudan 50-60 hatta daha fazla çelik dolayısıyla bitki elde
edilebilir. Yetiştirme için ihtiyaç duyduğumuz çelik miktarı daha önceden hesaplanarak
sonbaharda kış döneminde oluşabilecek çürümeleride dikkate alarak yeteri kadar yumru
ayrılır. Bu yumrular ılık yastıklara köklü sürgün elde edildiğinde olduğu gibi ancak iki katı
aralıklarla dikilirler. Bitkiler ilk gelişmelerini yastık içinde yaparlar. Soğukların etkisi kalkınca
yastıklar açılır bir daha da kapanmaz. Gövde dallanarak yastık dışına taşar. Bu dallar daha
sonra üretim materyali olarak kullanılacak olan çelikleri oluşturacağından düzgün şekilli
olarak gelişmeleri sağlanır. Dalların çiğnenmemesine özen gösterilir.

 

Dikim öncesinde çeliklerin dikime hazırlanması gereklidir. Bunun için dallar dikkatli bir şekilde
yumrunun hemen üzerinden kesilerek alınırlar. Yapraklar gövdenin üzerinde 1-2 cm yaprak
sapı kalacak şekilde gövdeden kesilerek atılırlar. Kalan gövde, üzerinde 3-4 yaprak koltuğu
kalacak şekilde 15-20 cm uzunluğunda parçalara ayrılır. Bu parçalar üretimde kullanılacak
olan çeliklerdir.

 

Toprak sıcaklığı 18-22 °C’ye ulaşıldığında aynen diğer üretim yöntemlerinde olduğu gibi önce
karıklar dikime hazırlanır. Yine çeşide ve tarla özelliklerine bağlı olarak değişmek üzere
karıklar arasında 80-100 cm mesafe verilir. Sıra üzerinde ise yine çeşide, dikim zamanına ve
tarlanın verimlilik özelliklerine göre 25-30-40 cm arasında değişen aralıklar bırakılır.
Dikim esnasında bir gözün toprak altında diğer gözlerin ise toprak üstünde kalmasına özen
gösterilir. Dikim karıklara su verildikten sonra karıkların boyun noktasına, çelikler karık sırtına
doğru hafif meyilli olacak şekilde yapılmalıdır.

 

 

 

Çelikleri oluşturan gövde bitkinin gelişme döneminde yaprakların altına gölgede kaldığı için
güneşe karşı hassastır. Çelikler dikimden sonra korunmazsa güneşten kolayca zarar görür ve
kururlar. Bu nedenle tarlaya dikilen çeliklerin üzerine gölgelemeyi sağlayacak şekilde bir
tutam kuru ot veya saman konulmalıdır. Böylece çeliklerin güneşli ortamdan zarar görmeden
kök ve sürgün meydana getirmeleri sağlanmalıdır. Çelikle üretimde bu uygulama başarıda
önemli rol oynar.

 

Bu şekilde dikilerek güneşten korunan çelikler bir hafta içinde toprak üstündeki yaprak
koltuklarından sürgün meydana getirmeye başlarlar. Dikimden sonraki 15 gün içinde 3-4
yaprak oluştururlar. İşte bu dönemde bitkiler bir defaya mahsus olmak üzere çapalanırlar.
Bundan sonra yapılan işlem sadece düzenli aralıklarla bitkilerin sulanmasıdır. Tatlı patatesler
daha sonra hızla gelişirler toprak üstünü örterek yabancı ot gelişmesine engel olurlar. Hasat
diğer metotlarda olduğu gibi yapılır.

 

 

 

Hastalık ve Zararlılarla Mücadele

 

Daha öncede belirtildiği gibi hastalık ve zararlılar açısından sorunlu bir sebze değildir. Ancak
kadı lokmasının çok bulunduğu tarlalarda yetiştirme yapmaktan kaçınılmalıdır. Köstebekte
tatlı patateste önemli zararlara yol açabilmektedir.

 

9. Olgunluk hasat ve depolama

 

Tatlı patateste olgunluğun ilk işareti yaprak renklerinin koyulaşarak kahverengi görüntü
almasıdır. Belli dönemden sonra örnek birkaç söküm yapılarak çeşidin büyüklüğünü kazanıp
kazanmadığı tespit edilerek hasada başlanır veya hasat bir süre geciktirilir.
Tatlı patateslerde hasat makine ile yapılmalıdır. Hasat edilen yumrular iriliklerine göre
gruplandırılır. Küçük yumruklar tohumluk materyali olarak ayrılır.
Tatlı patatesler depolanabilirler. Depolama tahta kasalarda %85 nemli depolarda ve 10-12 °C
sıcaklıkta yapılırsa 6 aya kadar saklama mümkün olur. Muhafaza sırasında meydana gelen
kaybın düşük olması için yumruların tam olgunlaşmaları, hasat edilirken yaralanmamaları ve
depoya koymadan önce iyice kurumuş olmaları sağlanmalıdır.

 

 

 

Not: Sayfa içeriği sadece bilgilendirme amaçlıdır, tanı, tedavi, sonuç ve daha geniş bilgi için mutlaka işin uzmanına başvurunuz.